PM opens Tongatapu's first district office

Ko e fa'ahinga loto ta'efieauna 'eni 'o e PM na'e vela ai 'a Nuku'alofa.

Kuo ta'e'aonga nai 'a e Komisoni ia, kuo tu'u pe 'a e tangata ni ia 'i hono fu'u mafai,'o 'ikai ha to e teki mai ki he tokolahi taha 'o e fonua?

Ngaahi kolo, mo e kau pule-fakavahe mo 'ofisakolo ko'ena 'oku ngutungutu-ua, mo u tokoni atu ke nau 'ilo'i 'a e fakatu'utamaki 'o e tangata ni pea mo 'e ne taki 'oku fai.

Me'a pango koe loto oku ikai ke lelei moe fakakaukau oku ikai maa'u sia.

Koe ngaue faka Potungaue eni ia ke 'iai ha ofisi 'oe Pule Fakavahe moe kau Ofisa kolo he oku nau ihe malumalu 'oe Ofisi Palemia.. kapau teke alu kihe ngaahi api oe kau ofisakolo & Pule fakavahe oku nau ngaue pe mei ai pea hili holo pe enau naunau ngaue, ngaue aki pe enau telefoni kihe ngaue fakangae kihe kakai..koe ngaue mahu'inga eni ke tokoni kihe kakai pea oku oatu eku fakamalo kihe Palemia he ngaue lelei oku fai..
Koe tu'u kihe kaha'u ko eku fokotu'u fakakaukau..ke fakalahi 'ae service e fakahoko meihe ngaahi ofisi ko eni 'o hange ha onestop shop..ke fakahoko ai .'ae service kihe kakai 'ae ngaahi me'a kihe Puleanga..hange koe, Totongi ako kihe ngaahi ako 'ae Pule'anga, totongi Tukuhau ( tax), totongi laiseni fak'uli renewal, Post Office etcetc 'o fakasi'isi'i 'ae o Nuku'alofa kae fai pe he ngaahi vahe 'i uta
Fokotu'u ai moe ofisi kihe Community/Rural Development..kihe kau ngaue tokoni kihe kakai..tokoni/ako'i fakalele pisinisi iiki, ako'i pisinisi to'utupu, tokoni'i ngaahi langa fakalakalaka ( non-prit organisation), ngaahi kulupu kakai fefine
Oku fiema'u ke tau langa hotau fonua aki 'ae ngaahi fakakaukau lelei mo tau tokoni ai ha ngaahi new idea new innovation koe me'a ia 'e fakalaka ai 'a Tonga
Koe loto tangia, loto kovi, atamai ikai mahino e hokohoko ai hono faka'auha hotau ki'i fonua faka'ofa
Koe fa'ahinga oku 'i muli tonu ke mahino ange mo ako he kau Palangi koe ha 'ae me'a oku lava ai 'ae langa fklakalaka... koe melino, atamai lelei mo fai ha ngaue oku 'aonga
Ko Tonga oku fu'u si'isi'i pea e lava lelei 'ae langa fakalakalaka aki 'ae atamai/loto lelei & nonga...

Ongo tangata malo 'a e fokotu'u fakakaukau, ka 'oku ou fie fokotu'u atu mu'a 'a e ngaahi fehu'i ni ke fai ha sio ki ai, pe 'oku fiema'u ha 'ofisi pehe ni pe 'ikai. Pea kuo 'osi fakaha mai foki ko e taumu'a ki he kau Pule Fakavahe mo e kau 'Ofisa Kolo. Pea ko e fehu'i 'oku anga pehe ni:(Kau ngaue atu 'aki pe 'a e Vaheloto ko e ki'i fakataataa).

1. Ko e ha 'a e ngaahi fatongia 'o e ongo me'a ni
P/Fk/Vahe mo e O/Kolo 'oku fu'u mahu'inga ai
ke fokotu'u ha fu'u 'ofisi 'e meimei ke lau
afe 'i he mahina 'a hono running cost?

2.'E to e fakatetenga mai nai 'e he pule'anga 'a
e fanga ki'i toetoenga seniti 'a e ngaahi
famili 'o e Vaheloto ke nau fakapa'anga 'a e
fakalele 'o e 'Ofisi ni?



3.'E to e fiema'u nai ha kau sekelitali 'a e kau
P/Fk/Vahe & O/Kolo 'i he vahe kotoa pe?

4.'E fakanaunau kakato nai 'a e 'ofisi ni ke
takitaha 'a e P/Fk/Vahe & O/Kolo 'a e 'u naunau
faka-komipiuta?

5.'E taliui fakahangatonu pe nai 'a e kau
P/FK/Vahe & O/Kolo ki he 'Ofisi 'o e PM, pe ko
e kau O/Kolo ke taliui ki he P/Fk/Vahe pea mei
he P/Fk/Vahe ki he 'Ofisi 'o e PM?



6. Kapau te tau fai 'a e fakakaukau 'oku tuku mai
'e Moana 'a Maui, ke 'omi ha ngaahi service 'o
fai 'i he takitaha 'o e 'ofisi fkVahe, pea 'oku
'uhinga leva ia ko e fatongia na'e lava lelei
pe 'e he toko 10+'i he fo'i fale pe 'e taha,
kuo toe fao'i atu ia ke to e mafola mo tokolahi
ange?'Ikai ko e fakaafe'i 'eni 'o e ta'emaau
mo e 'ai'ainoa'ia?

Neongo 'oku kei toe lahi 'a e ngaahi fehu'i mahu'inga 'aupito ke fai ha fakakaukau ki ai, kau faka'osi 'aki pe 'a fehu'i ko'eni:

Kapau ko e fakakaukau fokotu'u 'ofisi P/Fk/Vahe mo 'O/kolo ko'eni ki he lelei fakalukufua 'a e fonua, ko e ha leva ha fakatonuhia mei he 'Ofisi 'o e PM ki he fakakaukau ni, pea mo ia, kuo tukumai 'e he Komisoni 'o fekau'aki mo e loto 'o e kakai 'i he fekumi pea mo e fakatalanoa na'a nau fai ki he kakai 'o e fonua?'A ee na'e pehee ai 'e he kakai tokolahi taha 'o e fonua, ke tau lele'aki pe 'a e founga motu'a ka e toki fai 'a e tokanga ki he fakakaukau 'o e fokotu'utu'u fakavahe 'e kinautolu 'e fili ki he pule'anga fo'ou?

'Oku fu'u mahu'inga lahi 'eni ki he fonua ke fai 'a e liliu, ka e toki fai 'e kinautolu fo'ou 'a e hokohoko atu 'a e talanoa mo e kakai ki he ngaahi me'a 'e tokoni ki ho tau langa hake.

Mo u kataki 'o fakatokanga'i ange 'eni,'oku 'ikai mo'oni 'a e fakamatala ko ia 'o pehee, ko e le'o kotoa ia pe tokolahi taha 'a e kakai 'o e kolo pe vahe,'a ee 'oku fakafofonga'i 'e he kau 'ofisa kolo pe Pule Fakavahe.

Moana-a-Maui wrote:

Koe tu'u kihe kaha'u ko eku fokotu'u fakakaukau..ke fakalahi 'ae service e fakahoko meihe ngaahi ofisi ko eni 'o hange ha onestop shop..ke fakahoko ai .'ae service kihe kakai 'ae ngaahi me'a kihe Puleanga..hange koe, Totongi ako kihe ngaahi ako 'ae Pule'anga, totongi Tukuhau ( tax), totongi laiseni fak'uli renewal, Post Office etcetc 'o fakasi'isi'i 'ae o Nuku'alofa kae fai pe he ngaahi vahe 'i uta
Fokotu'u ai moe ofisi kihe Community/Rural Development..kihe kau ngaue tokoni kihe kakai..tokoni/ako'i fakalele pisinisi iiki, ako'i pisinisi to'utupu, tokoni'i ngaahi langa fakalakalaka ( non-prit organisation), ngaahi kulupu kakai fefine
Oku fiema'u ke tau langa hotau fonua aki 'ae ngaahi fakakaukau lelei mo tau tokoni ai ha ngaahi new idea new innovation koe me'a ia 'e fakalaka ai 'a Tonga
Koe fa'ahinga oku 'i muli tonu ke mahino ange mo ako he kau Palangi koe ha 'ae me'a oku lava ai 'ae langa fklakalaka... koe melino, atamai lelei mo fai ha ngaue oku 'aonga
Ko Tonga oku fu'u si'isi'i pea e lava lelei 'ae langa fakalakalaka aki 'ae atamai/loto lelei & nonga...

Moana 'a Maui, kataki mu'a ka ke tokoni mai pe 'e fakapa'anga mei fe 'a e fakalele 'o e ngaahi service ni,'e he 'ofisi fakavahe?

Fakatokanga'i ange ko e ngaahi service 'a e Local Council or City Council 'i muli,'oku lahi 'a e 'enau ngaahi ma'u'anga pa'anga. Pea toki tokoni mai ai pe 'a e Pule'anga ia, ka 'oku meimei fua pe ia 'e he local Council Council.

'Oku ke pehee 'e lava 'e he ngoue mo e toutai 'o fakapa'anga 'a e vahe 'a e kau pule fakavahe mo e kau 'ofisakolo mo e ngaahi fakamole ki hono fakalele 'o e 'ofisi?'E lava 'e he pule'anga?

'Oku ou fokotu'u atu ke tomu'a 'eke ki he kakai pe ko e ha 'enau lau pea toki fokotu'u he ko kinautolu te nau fakapa'anga. Kae tuku 'a e fakafalala ki he kakai Tonga nofo muli he 'oku lahi ai 'a e nofonoa ta'e fai ha me'a 'e he ni'ihi ho tau kakai 'i Tonga.'Ikai ko ia pe, ka ko e fiha 'eni 'a e ngaahi silini tokoni 'oku 'ikai a'u ia ki he feitu'u 'oku fakataumu'a ki ai, ko e feinga 'a e kau taki ke faka'aonga'i ia ki ha me'akehe.

'Oku hala lahi 'a ho'o pehe:

"Koe loto tangia, loto kovi, atamai ikai mahino e hokohoko ai hono faka'auha hotau ki'i fonua faka'ofa".

Kuo hao katoa 'a e kau Fakafofonga 'o e kakai mei he fakamaau'anga 'o Tonga 'a ee na'e tukuaki'i ki he loto tangia, loto kovi etc,'o hange ko ho'o lau. Kohai leva 'oku to e ke faka'ilo ke ma'u 'a e mo'oni 'o ho'o tukuaki'i nao'ia 'oku fai ki he kakai 'o e fonua?

Ko e me'a ia 'oku tau loloa ai ko e to e fanga ki'i fakafiepoto ko'eni. Tukuange ke fai 'a e tu'utu'uni 'a kinautolu kuo fakafatongia'i 'aki 'a e fatongia ka e lava ke tau a'usia 'a e taumu'a. Kapau ko ho mo u 'atunga 'ena ke fakaanga pe mo 'ikai fai ha me'a, pea 'e anga fefe ai ha'a mau tui atu.